Waarom we nog steeds fluisteren over menstruatie (en waarom dat moet stoppen)

Stigma, misvattingen en schaamte rondom menstruatie

Wereldwijd menstrueren er dagelijks 800 miljoen mensen met een baarmoeder en eierstokken. Dat is al zo sinds het begin der tijden en heel natuurlijk, maar toch is het altijd iets geweest waar stigma, misvattingen en schaamte omheen hangen. Zo dachten ze in de Middeleeuwen dat menstruatie een straf was voor Eva’s zonde in het paradijs. En in de 19de eeuw dachten sommige artsen dat naar school gaan tijdens je menstruatie schadelijk zou zijn voor de geslachtsorganen. In sommige culturen werden menstruerende vrouwen geweerd uit de keuken, want ‘onrein’. En in maandverbandreclames werd het soms omschreven als een soort mysterieus ongemak dat vrouwen moesten verbergen.

Pas in 2017 werd het ‘blauwe bloed’ in deze reclames vervangen door een realistische rode kleur. Niet gek dus dat er een zweem van schaamte rondom het thema ligt. Het kan gelukkig ook anders: door sommige inheemse volkeren wordt menstruatiebloed als heilig beschouwd. En er zijn culturen waar de eerste menstruatie gevierd wordt met een groots feest met cadeaus en ceremonies.

Die dualiteit van schaamte versus viering zie je ook in Nederland. Doe maar eens een rondje ‘Hoe was jouw eerste menstruatie?’ in je vriendenkring. Sommigen vertellen verhalen als: we vierden dat ik nu ‘een vrouw’ was en aten een taartje. Bij anderen werd er door moeder met het schaamrood op de kaken een ultra verkorte seksuele voorlichting gegeven en een pakket maandverband in de handen gedrukt. Ook qua educatie is er nog veel vooruitgang te boeken. Uit onderzoek van Rutgers uit 2019 blijkt dat leerlingen op middelbare scholen willen dat seksuele vorming over meer gaat dan alleen voortplanting. Menstruatie is een van de onderwerpen waar volgens hen nog een taboe op rust. Ze geven aan dat docenten ‘raar’ of ‘ongemakkelijk’ doen over het onderwerp.  

Als mannen zouden menstrueren, werd maandverband allang vergoed door de verzekering

Schaamte op de werkvloer 

Met vrienden praten we gelukkig redelijk makkelijk over menstruatie, blijkt uit onderzoek van WOMEN Inc., waarbij 66 procent aangeeft hier geen problemen mee te hebben. Dat ligt anders op scholen, universiteiten en de werkvloer.

Uit een enquête van Spot On en 3Vraagt (2024) blijkt dat 71 procent van de vrouwen redelijk tot veel fysieke last heeft van hun menstruatie, maar dat 6 op de 10 van die vrouwen dit niet met hun leidinggevende bespreken. Vers van de pers is het onderzoek van Maastricht University en University of Sussex van juni 2025 waarbij vrouwelijke universiteitsstudenten aangeven dat het maatschappelijke taboe rondom menstruatie zorgt voor stress, concentratieproblemen en een lager zelfvertrouwen tijdens de studie. Ze geven zelfs aan dat ze door schaamte en stigmatisering rondom het onderwerp significant lagere academische prestaties behalen! Schokkend, maar het verbaast Claire van Beek, co-founder van Moodies Undies en expert op het gebied van menstruatie, niets. "Ik spreek veel meisjes en vrouwen en hoor vaak dat ze het heel lastig vinden om bij een docent of werkgever aan te geven dat ze zich niet lekker voelen door hun menstruatie."

In landen als Indonesië, Japan, China en Spanje, het enige Europese land, is een menstruatieverlof ingesteld. Daar kun je dus vrij nemen van werk tijdens je menstruatieperiode, al moet je die uren in de meeste landen op een later moment wel weer inhalen. Van Beek: "Ik ben geen voorstander van menstruatieverlof, omdat ik het denk dat dit vrouwen juist op achterstand zet op de werkvloer en genderongelijkheid vergroot. Dan denken werkgevers: ik neem liever een man dan een vrouw aan, want anders is ze iedere maand een paar dagen afwezig. Je kunt je natuurlijk wel ziek melden als je erge menstruatieklachten hebt. Maar beter zou zijn als het gewoon bespreekbaar zou zijn en er op een bepaalde manier rekening mee gehouden kan worden. Zodat je als je bijvoorbeeld erge PMS-klachten hebt in die periode geen belangrijke presentatie hoeft in te plannen."

Kennis zorgt voor begrip 

Mede door schaamte en gebrekkige voorlichting weten we als vrouw eigenlijk bijzonder weinig over ons lichaam en hoe het werkt. Dat merken ook gynaecoloog Dorenda van Dijken, psychiater Mireille Boerma en psycholoog/seksuoloog Bianca van Moorst dagelijks in hun praktijken. Dit was een van de redenen voor het schrijven van vrouwenhandboek Brein, hormonen, seks over alle levensfases van een vrouw. Van Dijken: "Vrouwengezondheid is gecompliceerd. Een vrouwenlichaam wordt namelijk sterker beïnvloed door hormonen dan dat van een man, die geen menstruatiecyclus of menopauze doormaakt. Het samenspel van de geslachtshormonen oestrogeen, progesteron en testosteron is verantwoordelijk voor je menstruele cyclus en beïnvloedt hoe jij je voelt tijdens deze fase. Zo stijgt bijvoorbeeld in de tweede helft van je menstruatiecyclus het progesterongehalte, wat je hongergevoel kan stimuleren en zelfs voor eetbuien kan zorgen. Ook kan progesteron verschillende effecten hebben op je gemoedsrust en gevoelens. Voor de meeste mensen is het een rustgever: het bevordert je nachtrust en geeft je een goed gevoel van ontspanning. Maar bij anderen kan het hormoon juist voor stemmingsklachten zoals prikkelbaarheid, angst of nervositeit zorgen." Van Moorst: "Een ander voorbeeld: wanneer je geen hormonale anticonceptie gebruikt en dus wel een eisprong hebt, zijn de testosteronspiegels rondom je eisprong het hoogste. Daardoor ben je rond je eisprong vaak juist iets gevoeliger voor seksuele prikkels. Dat heeft de natuur mooi geregeld qua voortplanting." Ze willen maar zeggen: hoe meer kennis van je cyclus, hoe beter je erop kunt anticiperen. Zo kun je – bijvoorbeeld bij pijn of andere klachten – eerder ingrijpen of beter begrijpen waarom je je zo voelt.   

77 procent van de vrouwen die menstrueren heeft last van (ernstige) klachten tijdens de menstruatie

Even doorbijten 

Uit een onderzoek van WOMEN Inc. onder vrouwen van 18 tot en met 55 jaar blijkt dat 77 procent van de vrouwen die menstrueren last heeft van (ernstige) klachten tijdens de menstruatie. Vooral jonge vrouwen vinden het moeilijk om hulp te zoeken, omdat ze bang zijn dat ze niet serieus genomen worden of als ‘zeur’ gezien worden. "Niet zo gek," vindt Claire Van Beek, "want in Nederland zijn we erg van ‘even tanden op elkaar en weer doorgaan’. Er zijn helaas nog huisartsen die zeggen: pijn hoort er nou eenmaal bij. Je moet soms veel moeite doen om een doorverwijzing te krijgen." Uit hetzelfde onderzoek blijkt dat als iemand dan naar een arts durft te stappen, er vaak nauwelijks onderzoek wordt gedaan. Bij 55 procent van de vrouwen die hulp zoeken is (nog) geen diagnose gesteld. Van Beek: "Toch is het bij klachten en veel pijn belangrijk om wel die stap te zetten, want het kan gaan om aandoeningen als vleesbomen, problemen met de bloedstolling, PMS, PMDD of endometriose. Die laatste aandoening wordt gemiddeld pas na zeven jaar gediagnostiseerd, wat wel aangeeft dat vrouwengezondheid wat dat betreft op veel gebieden achterloopt. Als mannen zouden menstrueren, dan zouden we denk ik al verder zijn op dit gebied en zouden menstruatieproducten bijvoorbeeld allang vergoed worden door de zorgverzekering."

Van papyrus tot menstruatieondergoed 

In het oude Egypte werd er verzacht papyrus, een grasachtige plant, gebruikt om menstruatiebloed te absorberen. Later werden hiervoor katoenen lappen gebruikt die werden uitgewassen en hergebruikt. In de jaren 40 van de 20ste eeuw introduceerde Libresse maandverband gemaakt van crêpepapier, dat met een soort gordeltje om de heupen werd gedragen. Met de introductie van de plakstrip in de jaren 60 werd het allemaal wat praktischer. En vanaf de jaren 70 werd de tampon door veel vrouwen gebruikt. Al die nieuwe producten zijn natuurlijk makkelijk in gebruik, maar leveren wel een berg vervuiling op. Daarom maken milieuvriendelijke menstruatieproducten als de menstruatie cup en menstruatieondergoed de laatste jaren een opmars.  

Geen geld voor tampons  

"Mijn man en ik zagen menstruatieondergoed voor het eerst in Australië", vertelt Claire van Beek."Daar was het ontzettend populair, maar in Nederland was het amper bekend. Daarom hebben we drieënhalf jaar geleden Moodies Undies op de markt gebracht. We wilden direct ook een deel van de opbrengst schenken aan organisaties die zich inzetten om menstruatiearmoede tegen te gaan."

Van Beek dacht dat dit vooral speelde in Afrikaanse landen, maar kwam erachter dat ook in Nederland 1 op de 8 mensen die menstrueert weleens te maken heeft gehad met menstruatiearmoede. "Daar ben ik echt van geschrokken. Menstruatiearmoede treft mensen die onder de armoedegrens leven, maar ook steeds meer studenten hebben moeite om menstruatieproducten te betalen; ik denk dat het probleem daardoor alleen maar groter wordt. Menstruatiearmoede is een extra ingewikkeld probleem omdat er een dubbel taboe omheen hangt, zowel menstruatie als armoede. Als je een moeder bent met drie dochters en moet leven van een klein inkomen, dan kies je voor eten op tafel en niet voor het kopen van maandverband. Het risico is dat mensen dan voor minder hygiënische en schadelijke oplossingen kiezen, zoals kranten of een tampon of maandverband te lang dragen en hergebruiken." Moodies Undies doneert daarom 5 procent per aankoop en geeft producten aan gemeentes en uitgiftepunten van menstruatieproducten op scholen en in achterstandswijken. Het mooiste: ieder broekje scheelt een berg afval van 150 wegwerpproducten. Gelukkig maakt de ontwikkeling van menstruatieproducten een grote vooruitgang door. Nu die schaamte nog wegwerken.

Je cyclus van begin tot het eind 

Als je geboren wordt heb je als meisje twee miljoen eicellen, waarvan je er rond je puberteit nog 300.000 tot 500.000 over hebt. Vanaf je eerste menstruatie – de ‘menarche’ – verlies je per maand ongeveer 1000 eicellen. Er komen per cyclus maar ongeveer 10 eicellen vrij, waarvan er meestal maar ééntje daadwerkelijk tot rijping komt. Gemiddeld duurt een menstruatiecyclus 28 dagen, en rond de twaalfde tot veertiende dag vindt meestal de eisprong plaats.

De kwaliteit van je eicellen neemt na je 30ste al langzaam af en vanaf je 35ste jaar gaat-ie sneller naar beneden. Na je 40ste ben je verminderd vruchtbaar en kan - gemiddeld rond je 45ste – je cyclus veranderen door daling van oestrogeen. Je cyclus kan korter worden, je menstruaties heviger of langer duren en soms kun je juist een menstruatie overslaan. Dit wordt perimenopauze genoemd Meestal eindig je wat je menstruaties betreft zoals je ook bent begonnen: als je rondom de puberteit hevige menstruaties had, dan is de kans groot dat je deze in de perimenopauze ook weer zult krijgen. Als je een heel jaar niet meer hebt gemenstrueerd, zijn de eicellen op. De laatste menstruatie noemen we de menopauze.  

Facts en figures 

• Uit een peiling onder 1037 vrouwen tussen de 12 en 25 jaar blijkt dat 48% zich vies  voelt tijdens de menstruatie. Ook veel jongens vinden menstruatie vies (37%), beschamend, (29%) en walgelijk (23%). Bron: Plan International  
• 49% van de vrouwen vindt het ongemakkelijk om zichtbaar met een menstruatieproduct naar de wc te lopen waar collega’s, studiegenoten of kennissen bij zijn. Bron: WOMEN Inc.  
• 9 op de 10 vrouwen schamen zich als ze zouden doorlekken. Bron: WOMEN Inc. 
• Mensen hebben gemiddeld 450 menstruatiecycli, wat betekent dat ze in totaal 7,4 jaar ongesteld zijn. 
• Menstruatiearmoede heeft aanzienlijke gevolgen voor het dagelijks leven. Onderzoek uit Amsterdam laat zien dat 7 op de 10 vrouwen hun dagelijkse routines moesten aanpassen; bijna een kwart (24%) bleef thuis gedurende een deel van hun menstruatie, en 11% bleef zelfs gedurende de hele menstruatieperiode thuis.