Prestatiedruk: waarom steeds meer jonge hoogopgeleiden de grens overschrijden

Van uitgaansdrug naar productiviteitstool 

Thomas' verhaal is geen uitzondering. Cijfers van het Trimbos-instituut laten zien dat het cocaïnegebruik in Nederland sinds 2015 is gestegen, van 1,6 naar 2,2 procent van de volwassen bevolking. Opvallend is waar die stijging zich concentreert: onder mannen, jongvolwassenen tussen de 18 en 29 jaar, en onder hoogopgeleiden. Cocaïne wordt van alle groepen het vaakst gebruikt door hbo'ers en academici. Maar wat begint als een incidenteel lijntje om door te kunnen, eindigt voor een groeiende groep in een cocaïneverslaving. 

{{ trans('customs.newsletter_signup.responsemsg') }}

{{ trans('customs.buttons.signup') }}

Vul een geldig emailadres in. {{ errors . email[0] }}

Het beeld van de cocaïnegebruiker als uitgaanstype klopt nog steeds, maar vertelt niet het hele verhaal. Naast de recreatieve gebruiker is er een groeiende groep die het middel functioneel inzet: om deadlines te halen, om scherp te blijven tijdens lange werkdagen, om de constante druk van targets en evaluatiecycli vol te houden. Drugsgebruik onder werknemers is geen randverschijnsel: met name in sectoren met hoge werkdruk en onderlinge competitie lijkt het vaker voor te komen. 

Always-on 

De combinatie van cocaïne en prestatiedruk past in een cultuur waarin rust een luxe is geworden, en productiviteit de ultieme maatstaf. LinkedIn staat vol met posts over 's ochtends om vijf uur opstaan, over side hustles en over the grind. Succesvolle jonge professionals delen hun overvolle agenda's alsof het medailles zijn. Wie niet mee kan, werkt blijkbaar niet hard genoeg. Die mentaliteit sijpelt door tot in de haarvaten van het bedrijfsleven. Jonge werknemers in consultancy, finance en tech rapporteren werkweken van zestig, zeventig uur. Altijd bereikbaar, altijd ‘aan’. 

In die context wordt een middel dat energie geeft, het zelfvertrouwen opkrikt en de vermoeidheid even wegneemt, verleidelijk praktisch. Het voelt niet als drugsgebruik. Het voelt als een oplossing. Maar de rekening komt. Wat begint als incidenteel gebruik kan sluipenderwijs verschuiven naar wekelijks, dagelijks, en dan naar iets wat niet meer voelt als een keuze. Thomas merkte het pas toen hij op een zaterdagochtend wakker werd met hartkloppingen en het gevoel dat hij zonder niet meer door de week kon komen. 

Het taboe op kwetsbaarheid 

Het probleem is dat die grens zelden wordt besproken. Op veel werkvloeren heerst een stilzwijgende acceptatie. Collega's weten van elkaar dat er gebruikt wordt, maar niemand zegt er iets van. Het taboe zit niet op het gebruik zelf, maar op het toegeven dat je het niet meer onder controle hebt. In een omgeving waar presteren alles is, is kwetsbaarheid tonen geen optie.

Toch groeit de erkenning dat hier iets structureels speelt. Het gaat niet alleen om individuele keuzes, maar om een systeem dat mensen tot het uiterste drijft en vervolgens wegkijkt als ze naar middelen grijpen om overeind te blijven. De link tussen verslaving en werkstress is geen toeval. Zolang bedrijven zestig-urenwerkweken normaliseren en mentale gezondheid reduceren tot een fruitmand en een mindfulness-app, blijft de voedingsbodem intact. 

Herstellen buiten beeld 

Voor wie de controle is kwijtgeraakt, bestaan er gespecialiseerde behandeltrajecten. Steeds vaker wordt erkend dat wilskracht alleen niet volstaat. Kenmerkend voor cocaïne is juist dat het gevoel van controle lang intact blijft, ook als de afhankelijkheid allang een feit is. Thomas is inmiddels in behandeling. Zijn werkgever weet het niet; hij heeft zich ziekgemeld met een burn-out. Dat is makkelijker uit te leggen, zegt hij. 

Het zegt iets dat een burn-out, óók een gevolg van structurele overbelasting, inmiddels acceptabeler is dan toegeven dat je drugs nodig had om het vol te houden. De vraag is of we daar collectief iets aan willen veranderen. Of dat we blijven doen alsof het een individueel probleem is, van mensen die niet tegen druk kunnen. Terwijl de druk zelf het eigenlijke probleem is.