De impact van mantelzorgen: 'Ik was alleen nog maar gericht op mijn zieke moeder, tot ik zelf volledig instortte'

Steeds meer vrouwen mantelzorgen naast hun baan, maar op het werk ontbreekt vaak de steun en flexibiliteit die nodig is om het vol te houden. Gevolg? Meer dan een kwart van de werkende mantelzorgers zit tegen een burn-out aan. En dan rust er ook nog eens een taboe op: alsof je je moet schamen dat je voor je zieke of oude familielid zorgt.

Boodschappen halen voor je chronisch zieke vader, de administratie bijhouden van je dementerende moeder, meegaan naar doktersafspraken met je gehandicapte kind. We hebben in Nederland meer dan vijf miljoen mantelzorgers; mensen die voor iemand zorgen die een beperking heeft, langdurig ziek is of veel hulp nodig heeft. "De extra zorg die je aan iemand geeft, is in principe niet in uren uit te drukken," zegt Esther Hendriks, bestuurder bij MantelzorgNL, "maar wij zien dat mantelzorgers gemiddeld acht uur per week voor iemand zorgen."

"Mantelzorg is vaak geen bewuste keuze, maar iets wat je van de ene op de andere dag simpelweg overkomt."

Vaak is het geen bewuste keuze, maar iets wat je overkomt. "Mijn schoonmoeder is onlangs gevallen en bleek drie gebroken rugwervels te hebben", aldus Hendriks. "Dan kom je van de ene op de andere dag in een stevige zorgsituatie terecht. Ze ligt plat op bed en kan letterlijk niet meer. Dat betekent dat je veel moet doen en regelen. Maar mantelzorg kan ook ontstaan als je moeder wat moeite krijgt met het gebruik van haar telefoon of het schoonhouden van haar huis. Voordat je het weet ben jij degene die belt met de huisarts of het beddengoed staat af te halen."

Van betekenis zijn

Veel mensen zien zichzelf niet als mantelzorger, omdat we dat woord nog steeds associëren met een oudere vrouw van wie de kinderen al lang en breed zijn uitgevlogen en die misschien af en toe vrijwilligerswerk doet of hooguit een parttimebaan heeft. "In de praktijk hebben we in Nederland alleen al een half miljoen mantelzorgers die tussen de 16 en 24 jaar zijn", zegt Hendriks. Daarnaast heb je volgens haar de zogenaamde ‘sandwichgeneratie’, die zorgt voor twee of soms zelfs drie generaties tegelijk: ouders, kinderen en hulpbehoevende grootouders.

"De meeste mensen uit deze categorieën combineren mantelzorg met een baan", zegt Hendriks. Een situatie die niet benijdenswaardig is, want uit onderzoek van CNV blijkt dat 56 procent van de werkende mantelzorgers structureel moe is en 26 procent tegen een burn-out aan zit. "Een beetje mantelzorg kan je gelukkig maken", aldus Hendriks. "Je kunt iets doen voor een ander en bent van betekenis, dat geeft een goed gevoel. Maar bij de meeste mantelzorgers gaat het niet alleen om zorgen voor, maar ook en vooral om zorgen maken over."

Niet te plannen

Stel: je spreekt met je moeder af dat je iedere vrijdagmiddag langskomt om boodschappen te doen. Dat kun je inplannen in je agenda, je kunt er rekening mee houden met je werk. Hendriks: "Maar het wordt een ander verhaal als jij vier of vijf nachten per week wakker ligt, omdat je denkt: als mama nou maar niet verward over straat loopt, van de wc is gevallen, of: o jee, zal de verpleging morgen wel op tijd komen? Of als je overdag op je werk steeds op je telefoon kijkt, voor het geval je per ongeluk een telefoontje hebt gemist van de wijkverpleging of de huisarts."

De reden dat mantelzorg voor veel mensen ontzettend intensief en heftig is, is omdat het in veel gevallen niet planbaar is. "Als je weet waar je aan toe bent, dan kun je op je werk afspraken maken: joh, is het goed als ik voortaan op dinsdagochtend om 10 uur begin, want dan kan ik eerst mijn vader of moeder naar fysiotherapie begeleiden", zegt Hendriks. "Is dat voor je werkgever en je collega’s geen probleem, dan geeft dat veel rust. Maar als jij voor de klas staat, politieagent bent of werkt in de zorg, dan wordt dat in veel gevallen al ontzettend lastig."

Mantelzorgers zijn overal

Hoe minder flexibiliteit mantelzorgers hebben, hoe meer stress zij ervaren. "Wat daarbij niet helpt, is dat veel werkgevers zich helemaal niet realiseren dat zij mantelzorgers in dienst hebben", zegt Hendriks. "Twee jaar geleden was ik op bezoek bij een werkgever die zei: 'Ik heb helemaal geen mantelzorgers, want mijn personeel bestaat uit alleen maar mannen en jonge mensen.' Zo’n opmerking laat goed zien hoe er over het algemeen naar mantelzorg wordt gekeken. Veel mensen realiseren zich niet dat mantelzorgers ook jong kunnen zijn."

"Als ik zeg dat ik mantelzorger ben, krijg ik die felbegeerde promotie niet"

Een misvatting die ertoe leidt dat mantelzorg, ondanks de enorme hoeveelheid mantelzorgers in Nederland, op werkgebied nog steeds in de taboesfeer zit. "We zien dat vooral mensen die bezig zijn met het opbouwen van hun loopbaan daar heel erg mee worstelen", vertelt Hendriks. "Zij denken: als ik zeg dat ik mantelzorger ben, schaadt dat misschien mijn carrière, mag ik niet dat mooie project doen of krijg ik niet die ene felbegeerde promotie. Maar ook voor andere mantelzorgers geldt dat zij het vaak lastig vinden om het op hun werk te bespreken.

Begrip staat op één

Vier op de tien mantelzorgers krijgt geen begrip van hun werkgever voor hun extra zorgtaken, blijkt uit nieuw onderzoek van CNV. In bijna acht op de tien gevallen kijkt de werkgever niet mee met de mantelzorgende werknemer naar hoe de zorgtaken het beste gecombineerd kunnen worden met hun werk. Maar 15 procent van de werknemers wordt door hun werkgever proactief geïnformeerd over de regelingen die er zijn met betrekking tot mantelzorg. En slechts één op de drie beoordeelt haar werkgever als mantelzorgvriendelijk.

"Begrip is het eerste wat mensen van hun werkgever nodig hebben", zeg Hendriks. "We zien dat werknemers die een luisterend oor vinden bij hun werkgever beter in staat zijn om goede afspraken te maken, wat ervoor zorgt dat ze minder vaak uitvallen. Dat zit ’m soms in het aanpassen van een rooster – dat je bijvoorbeeld altijd vrij bent op woensdagmiddag – maar nog veel vaker in de garantie dat iemand gewoon weg mag als er een keer echt iets mis is. Als mantelzorgers weten dat die voorwaarde er is, dan is dat vaak al genoeg om veel stress weg te nemen."

Daar is een woord voor

Veel vrouwen die mantelzorgen naast hun werk, voelen zich de hele dag door schuldig. Hendriks: "Ze vinden van zichzelf dat ze niet meer de goede collega zijn die ze waren. Maar ze zijn ook niet echt een goede moeder, omdat ze zo weinig tijd hebben voor hun kinderen, omdat ze ook nog voor hun vader of moeder moeten zorgen. En als ze dan eenmaal bij die zorgbehoevende ouder zijn, denken ze: kom op, ik moet door. Er zitten maar 24 uren in een dag, dus je hebt het idee dat je de hele tijd tekortschiet. En als je op zoek gaat naar hulp, dan heb je vaak geen idee bij wie of wat je moet beginnen."

Wat volgens Hendriks vaak al helpt, is de wetenschap dat er een woord is voor wat je doet: mantelzorger. "Als je in combinatie met jouw gemeente of woonplaats gaat googelen op mantelzorg, dan zie je vaak meteen wat voor steun je kunt krijgen. Op die manier kun je bewaken wat je wel en niet zelf wilt en kunt doen, waardoor je de regie over je eigen leven behoudt. Bespreek het onderwerp in je omgeving, met vriendinnen en op je werk. Alleen dat is vaak al een enorme opluchting: de wetenschap dat je het niet allemaal in je eentje hoeft te doen."